Koekoek legt ei in ander nest.
In Spanje krijgen vogels steeds minder jongen en zijn er meer nesten nodig. Eén vogel is er echter in geslaagd te overleven met een voortplantingstechniek die wetenschappers nog niet helemaal kunnen ontcijferen: hij nestelt niet.
Na de winter in Afrika keert de koekoek terug naar Spanje met zijn klassieke melodie (koekoek), maar achter die muziek gaat een van de meest indrukwekkende voortplantingsstrategieën schuil. Hij beoefent al duizenden jaren parasitisme.
Dat wil zeggen dat de koekoek een vogel is die geen nesten bouwt en zijn jongen niet voedt. Zijn techniek is gebaseerd op misleiding, imitatie en een stille evolutionaire race waarin hij zich aan andere vogels heeft opgedrongen.
De brute misleiding van de koekoek om een andere vogel zijn eieren uit te broeden
De koekoek komt tussen maart en april naar Spanje en nestelt in weiden, open bossen en wetlands. Daar houden de vrouwtjes geduldig de nesten van kleine insectenetende vogels zoals rietzangers, piepers of tapuiten in de gaten.
Als het nest klaar is en de eigenaars afwezig zijn, handelt het vrouwtje snel: ze legt één ei en verwijdert er één van de gastheer om geen argwaan te wekken.
Het is een diefstal met witte handschoenen. Om geen argwaan te wekken, lijken volwassen koekoeken sterk op sperwers. Dankzij deze mimicry vluchten de gastvogels tijdelijk weg omdat ze denken dat het om een roofdier gaat.
De misleiding gaat verder bij het ei: de kleur, de grootte en het patroon zijn een nauwkeurige imitatie van die van de gastheer, wat de kans op acceptatie aanzienlijk vergroot.
Bij het uitkomen verdrijft het koekoeksjong meestal de overige eieren of jongen uit het nest, zodat het alle voedsel voor zichzelf heeft. De adoptieouders voeden het zonder de fraude te ontdekken, zelfs wanneer het jong twee keer zo groot wordt.
Het gedrag van de koekoek dat wetenschappers al millennia lang proberen te ontcijferen
Dit gedrag heeft geleid tot wat wetenschappers omschrijven als een evolutionaire wapenwedloop. Terwijl de koekoek zijn mimiek perfectioneert, ontwikkelen de gastheersoorten verdedigingsmechanismen.
Sommige leren bijvoorbeeld verdachte eieren herkennen, andere werpen ze uit of verlaten het nest. Dit heeft natuurlijk de wetenschappelijke belangstelling gewekt sinds Aristoteles, in de 4e eeuw v.Chr.
Later documenteerden natuuronderzoekers als John Ray, Hans Sloane en Gilbert White het parasitisme van de koekoek in de 17e en 18e eeuw. Later, met de evolutietheorie, interpreteerden Charles Darwin en ornithologen zoals Alfred Newton dit gedrag als een extreem voorbeeld van aanpassing.
Toch is de volledige verklaring al meer dan drie millennia lang onduidelijk gebleven. Het mysterie werd nog groter toen bleek dat één enkele koekoeksoort in staat is om eieren van meerdere gastheren na te bootsen zonder zich in verschillende soorten te splitsen.
De parasitaire vogel die de moderne genetica op zijn kop zet
De genomica heeft enkele aanwijzingen opgeleverd over het gedrag van de vogel. Studies gepubliceerd in Science hebben honderden exemplaren van de koekoek en de oostelijke koekoek geanalyseerd.
Daardoor hebben ze ontdekt dat de kleur en het patroon van de eieren voornamelijk verband houden met de moederlijke erfelijkheid, die geassocieerd is met het W-chromosoom.
Dit mechanisme stelt verschillende vrouwtjes in staat eieren te produceren die zijn aangepast aan specifieke gastheren, zonder de genetische eenheid van de soort te verbreken. Toch blijven er fundamentele vragen open over hoe dit nauwkeurige evolutionaire evenwicht in stand wordt gehouden.
Ondanks zijn sinistere manier om zijn nageslacht te laten overleven, heeft de koekoek zijn stempel gedrukt op de populaire cultuur, van klokken die zijn gezang imiteren tot zijn rol als symbool van de lente.
